علمی - آموزشی و خبری

 

 

 

اصطلاحات و آرایه های ادبی :

 

          الف : ردیف – مردف – قافیه – مقفّی – روی - حروف قافیه – مصراع – مصرّع

       لطیفه ی ادبی – تحمیدیه -  نثر شاعرانه – حبسیه – قطعه ی ادبی – طنز – جد

      هجو – هزل – رمان – نوول – فابل – کمدی – تراژدی – درام

         ب : دخل – تصرف – تلخیص – تحشیه – تألیف – تصنیف – قطع

         ج : انواع شعر – انواع نثر ( نثر قدیم )

            ......................................................................................................

            1- بیان : مجاز – حقیقت – تشبیه – استعاره – کنایه

      د:  2- آرایه های لفظی : واج آرایی – سجع – جناس – ترصیع - اشتقاق – تصدیر – تکرار

3- آرایه های معنوی : مراعات نظیر – تلمیح – تضمین – تضاد – تناقض – حس آمیزی –                 ایهام - لف و نشر –  اغراق – تمثیل – حسن تعلیل

             

  بخش الف :

* ردیف : کلماتی که در آخر مصراع ها یا بیت ها عیناً و به یک معنی بیایند .

* مردّف : بیت یا شعری که دارای ردیف باشد .

* قافیه : کلماتی که در آخر مصراع ها یا بیت ها بیایند، یک یا چند حرف آخرشان یکسان باشد .

* مقفّی : بیتی که دارای قافیه باشد .          .................... *      ........................ *

* مصراع : ( در لغت یعنی یک لنگه در ) نصف یک بیت .

* بیت : ( در لغت یعنی خانه ) مجموع دو مصراع زير .

­مثال :        سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند            همدم گل نمی شود یاد سمن نمی کند

­چمن – سمن : قافیه             نمی کند : ردیف           بیت مردف و مقفی است

­بیت فوق مصرّع است . چون دو مصراع بیت هم قافیه است .

­روی آخرین حرف اصلی قافیه است . ( ن ) در چمن و سمن  .

 Dنکته : پسوندها ، ضمیرها و شناسه ها اگر به قافیه وصل شوند الحاقی هستند .

چمن ها و سمن ها                         ن : روی                          ها : الحاقی         

* حروف قافیهحروف مشترک واژه های هم قافیه هستند . ( مَن ) در چمن – سمن .

* ـَـ ن در وطَن – شکَن – چمَن

* لطیفه های ادبی : سخنی است همراه با نکته ای لطیف و عبرت آموز که درون مایه اش طنز است .

* تحمیدیه : حمد خدا که معمولاً در آغاز کتاب ها بیان می شود .

* نثر شاعرانه : در قطعات ادبی که خیال پردازی و آرایه های شعری دیده شود .

* نثر قدیم : به نثر فارسی از آغاز قرن چهارم تا مشروطه می گویند .

* نثر معاصر : به نثر فارسی از زمان مشروطه تا امروز می گویند .

* حبسیه : شعری که در زندان سروده شود ( شاعران معروف : مسعود سعد – خاقانی – بهار – فرخی یزدی )

* قطعه ی ادبی : نوشته ای کوتاه که مثل شعر از تخیل لبریز است و عواطف نویسنده را بیان می کند .

* طنز : شعر یا نثری به ظاهر خنده آور که بیانگر مشکلات جامعه یا عیبی باشد .

* هجو : شعر یا نثری که با الفاظ ناپسند قصد اهانت یا بی حرمتی به شخصی باشد .

* هزل : شعر یا نثری که هدفی جز خنداندن و شوخی و سرگرمی نباشد .

* رمان : داستان بلند .

* نوول : داستان کوتاه .

* فابل : داستان به زبان حیوانات .

* کمدی : داستان یا نوشته ای که شادی آفرین باشد .

* تراژدی : داستان یا نوشته ای که بیانگر حالات غم و اندوه و شکست های یک قهرمان یا شخصیتی بزرگ باشد.

* درام : داستان یا نوشته ای که شکست ها و موفقیت های تلخ و شیرین در آن باشد .

بخش ب :

*دخل : وقتی به نوشته ای مقداری افزوده شود .

* تصرّف : وقتی از نوشته ای مقداری برداشته شود .

* تلخیص : خلاصه کردن نوشته به طوری که هدف نویسنده حفظ شود .

* تحشیه : شرح یا معنی لغت ها یا نوشته در حاشیه صفحات .

* تألیف : گردآوری نوشته ها در یک جا و به صورت مدون .

* تصنیف : نوشتن کتاب به طوری که از خود نویسنده باشد نه از نوشته دیگران .

* قطع : اندازه کتاب مثل قطع جیبی، وزیری، سلطانی، رحلی، رقعی، ......

بخش ج : I  ) انواع شعر

1- فرد یا تک بیتی    2- دو بیتی   3- رباعی    4- مثنوی    5- قطعه    6- غزل     7- قصیده   
8- ترجیع بند    9- ترکیب بند      10- مسمط     11- مستزاد       12- دو بیتی نو ( چارپاره ) 
  13- شعر نو یا نیمایی

....................................................................................................................

II ) انواع نثر : نثر قدیم به سه قسم است : 1- نثر مرسل یا ساده  2- نثر مسجع و فنی  3- نثر مصنوع و متکلف

انواع شعر

* فرد یا تک بیتی : شاعر مقصود خود  را تنها در یک بیت بیان کند .

* دو بیتی : شعری با دو بیت که مصراع 1 و 2 و 4 هم قافیه است و هم قافیه شدن مصراع سوم آزاد است .

Dاین قالب صورت کامل شده شعر هجایی دوره ساسانی است . درون مایه اش عاشقانه و عارفانه است .

     ­ شاعران معروف : بابا طاهر و فایز دشتستانی 

..................... *     ............................ *

..........................      .............................. *

 رباعی : چهار مصراع ( دو بیت ) است . مصراع 1 و 2 و 4 هم قافیه است، درون مایه اش عاشقانه، عارفانه و فلسفی است . رباعی یک قالب خاص ایرانی است .

* شاعران معروف : خیام – عطار – مولوی – بابا افضل

* مثنوی : شعری که هر بیت آن مصرّع است . هر بیت قافیه مستقل دارد . درون مایه اش حماسی، اخلاقی، عارفانه، عاشقانه و تاریخی است . 

 ­ مناسب ترین قالب برای اشعار طولانی است .               

........................ ­    ......................... ­

........................ *    ......................... *

.........................*     ........................ *

.........................*     ....................... *

­ شاعران معروف : فردوسی – سعدی – نظامی – عطار – مولوی – خواجو – شهریار – پروین – دکتر حمیدی

 

                 1- حماسی و تاریخی :  شاهنامه فردوسی – اسکندر نامه نظامی .

D نکته 1 :  2- اخلاقی و تعلیمی :  بوستان سعدی

                3- عاشقانه و بزمی :  خسرو و شیرین نظامی – ویس و رامین فخرالدین اسعد و ........

                4- عارفانه :  مثنوی مولوی – حدیقه سنایی – منطق الطیر عطار .

Dنکته 2 : کلیله و دمنه منظوم رودکی و آفرین نامه ابوشکور بلخی از اولین مثنوی های شعر فارسی است .

* غزل : شعری که حداقل 5 بیت است، مصراع اول از بیت با مصراع زوج همه بیت ها هم قافیه است .
درون مایه اش عاشقانه و عارفانه است .

­ شاعران معروف : سعدی – مولوی – حافظ – صائب – شهریار – رهی معیری

* قصیده :شعری که مصراع اول از بیت با مصراع زوج هم قافیه است . تعداد ادبیات آن از15 بیشتر است .

........................ *     ....................... *

.........................        ........................ *

.........................         ....................... *

.........                     ..........

قسمت هاي تشكيل دهنده ي قصيده :

1- تشبیب و تغزل : مقدمه قصیده است یا مضامینی مثل عشق – جوانی

2- تخلّص :  * بیتی که رابط مقدمه با تنه اصلی قصیده است . 

               * نام شعریِ شاعر که در پایان قصیده یا غزل می آید .

3- تنه اصلی : مقصود اصلی شاعر است .

4- شریطه : دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است .

5- تجدید مطلع : آوردن بیتی مصرّع در اثنای قصیده برای انتقال از موضوعی به موضوع دیگر و طولانی ساختن قصیده .

6- مَطلع : اولین بیت شعر را گویند .

7- مَقطع : آخرین بیت شعر را گویند .

­ شاعران معروف قصیده : رودکی – فرخی – منوچهری – انوری – خاقانی – امیری فیروزکوهی .

* ترجیع بند : چند غزل هم وزن با قافیه هایی متفاوت که یک بیت یکسان مصرع آنها را به هم پیوند

می دهد .

D نکته 1 : به هر غزل در ترجیع بند یک خانه و به بیت تکراری ترجیع می گویند .

D نکته 2 : ترجیع بند خاص شعر فارسی است و درون مایه آن مدح، عشق و عرفان است .

D نکته 3 : قدیم ترین ترجیع بند از فرخی سیستانی و زیباترین آنها سعدی و هاتف اصفهانی است .

* ترکیب بند : مثل ترجیع بند از چند بخش یا غزل است، که این بخش ها به وسیله بیت مصرع متفاوتی به هم می پیوندند .

D نکته : قدیم ترین ترکیب بند از قطران تبریزی است .

­ شاعران معروف : عبدالرزاق اصفهانی – محتشم کاشانی – وحشی بافقی .

* مسمّط : شعری که از رشته های گوناگون پدید می آید . در هر رشته همه مصراع ها هم قافیه هستند، مگرمصراع آخر که مصراع آخر رشته ها جداگانه هم قافیه هستند .

D مصراع آخر هر رشته را بند گویند .

­ درون مایه ي مسمّط مانند قصیده است . بنیانگذار مسمّط ،منوچهری دامغانی است . قاآنی ( ق 13) مسمّط های زیبایی سروده است .                                

....................... ­     .......................... ­

........................ ­    ........................... ­

.......................... ­

.......................... *

....................... *     .......................... *

........................ *    ........................... *

.......................... *

.......................... *

* مسمّط تضمینی : مسمّطی که در هر رشته از آن یک مصراع یا یک بیت از شاعر دیگر آمده باشد .

 

* مستزاد : شعری که مصراع دوم کوتاه تر از مصراع اول است .  

................ *     .................. *

................ *     .................. *

................ *     .................. *

................        ..................

 

­قدیم ترین مستزاد از قرن پنجم پدید آمده اند .

­ مستزاد در پیدایش شعر نیمایی اثر داشته است .         

* دو بیتی نو ( چارپاره ) : دو بیتی هایی است با قافیه های مختلف که در معنی به هم پیوسته اند .

­ در زمان معاصر پدید آمده است .                        

  .......................       ......................... *

.......................       ......................... *

.......................        .......................... ­

.........................       .......................... ­

.........................         ....................... *

.......................        ....................... *

 

 شاعران معروف : خانلری – توللی – مشیری               

­ شعر نو ( نیمایی ) : شعری که اندازه مصراع ها برابر نیست، قافیه در آن نظم خاصی ندارد . درون مایه اش احساسات و تجربیات فردی و سیاست و .... است .

­ بنیانگذارش نیما یوشیج ( علی اسفندیاری ) است .

­ شاعران معروف : مهدی اخوان ثالث – فروغ فرخزاد – سهرای سپهری و ......

............................................

* انواع نثر :

 1- نثر ساده یا مرسل : خالی از آرایه های لفظی و اصطلاحات است .

­ مانند : تاریخ بیهقی – قابوس نامه – سیاست نامه .

2- نثر مسجّع و فنّی : نثری که در آن سجع، و استعاره به صورت طبیعی و با رعایت اعتدال به کار رود .

­ مانند : مناجات نامه خواجه عبدالله – کلیله و دمنه – گلستان سعدی .

3- نثر مصنوع و متکلّف : نثری که در آن لغات متوالی، ترکیبات و اصطلاحات به صورت فراوان و بیش از حد اعتدال به کار رود .

­ مانند تاریخ جهانگشای جوینی – مرزبان نامه .

 

بخش د :

* مجاز : به کار رفتن لغت به معنی غیر حقیقی .              ­ مانند لفظ شیر به معنی شجاع  

* حقیقت : به کار رفتن لغت در معنی اول یا اصلی .

* تشبیه : مانند کردن چیزی به چیز دیگر از جهتی .

* پایه ها یا ارکان تشبیه :     1- مشبه       2- مشبه به         3- وجه شبه         4- ادات تشبیه

* مثال : قدت چون   سرو ماند در بلندی             لبت  چون   غنچه ماند گر بخندی

         مشبه  ادات   مشبه به     وجه شبه                                              

D مشبه و مشبه به دو رکن اصلی تشبیه هستند یعنی اگر این دو رکن در سخن باشد تشبیه وجود دارد .

 

­ انواع تشبیه :

 مفرد، مرکب، بلیغ اضافی ، بلیغ غیر اضافی.

* مثال:            1- بلم آهسته چون قویی سبکبار              به نرمی بر سر کارون همی رفت

2- غمت در نهانخانه ی دل نشیند            به نازی که لیلی به محمل نشیند

3- هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق           ثبت است بر جریده عالم دوام ما

4- رخ گل را که عکس روی یار است                هوا مشاطه آب آیینه دار است

* استعاره:   وقتی تشبیه در ذهن گوینده باشد و از دو پایه اصلی یک رکن حذف شود.

­ اگر رکن اول(مشبه) حذف باشد استعاره مصرحه و اگر مشبه به حذف باشد استعاره مکنیه نامند.

­ ای غنچه خندان چرا خون در دل ما می کنی    خاری به خود می بندی و ما را ز سر وا می کنی

­ یارش را به غنچه در ذهن مانند کرده است. یار( مشبه) محذوف است. پس استعاره مصرحه است.

­ دیده عقل مست تو چرخه چرخ پست تو          گوش طرب به دست تو، بی تو به سر نمی شود

­ باغ سلام می کند، سرو قیام می کند                 سبزه پیاده می رود، غنچه سوار می رسد

­ باغ مانند انسان است که سلام می کند پس دومی (مشبه به) حذف شده است. استعاره مکنیه

1- آسمان تعطیل است، بادها بیکارند، ابرها خشک و خسیس، هق هق گریه خود را خوردند.

D نکته 1:  تشبیه ادعای همانندی است و استعاره ادعای یکسانی.

D نکته 2: استعاره از تشبیه رساتر و خیال انگیز تر است.

D نکته 3: تشخیص (شخصیت بخشی): وقتی ویژگی انسان را به موجودی بی جان نسبت دهند. مانند ، باغ سلام می کند یا ... .

مثال برای استعاره:

* کنایه : پوشیده سخن گفتن درباره ی کاری، یعنی کلمه یا عبارت دو معنی دارد کی حقیقی و دیگری معنی مجازی که هدف گوینده معنی مجازی است.

­ کنایه: دریافت معنیِ معنی است از طریق استدلال.

­ گهی پشت به زین ، گهی زین به پشت       ریش او در دست دیگری است     دست روی دست گذاشتن

D ضرب المثل ها عموماً کنایه هستند.

2- آرایه های لفظی :

واج آرایی(نغمه حروف) : تکرار 3 یا بیشتر یک واج ( صامت یا مصوت ) در یک بیت یا مصراع .

 ­صامت :    ا - ب – پ – ت - ... 23 تا است.

 ­مصوت :    - َ -ِ  - ُ  ا – و – ی    6 تاست.

­ 1- من مانده ام مهجور از او دلخسته و رنجور از او    گویی که نیشی دور از او در استخوانم می رود

­ 2- قیامت قامت قدت، قیامت می کند برپا             بنازم آن قیامت را که قامت می کند برپا

سجع : کلمه های هماهنگی که در پایان جمله های نثر می آید.

1- سجع متوازی:  هم حرف آخر مشترک و هم کلمات، هم وزن باشند. شما را باغ باید وما را چون لاله داغ .

2- سجع متوازن :  فقط کلمات هم وزن می باشند . ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود .

3- سجع مطرف :  فقط حرف آخر مشترک باشد .خبری دانی که دلی بیازارد توخاموش باش تا دیگری بیارد .

* تضمین المزدوج :      وقتی سجع ها در یک جمله در کنار هم به کار روند.

به گوش هوش نیوش از من و به عشرت کوش          که این سخن سحر از هاتفم به گوش آمد

D نثری که در آن سجع به کار رود نثر مسجّع گویند.

* جناس :

 الف) جناس تام : وقتی کلمه ها درظاهر مثل هم ولی در معنی مختلف باشند.

  ب ) جناس ناقص :  وقتی دو کلمه در یک صامت یا مصوت با هم اختلاف یا کم و زیاد داشته

              باشند(جناس ناقص اختلافی – حرکتی – افزایشی )

­ مثال : 

          1- اگر شب ها همه قدر بودی، شب قدر بی قدر بودی

        2- نه عجب که قلب دشمن شکنی به روز هیجا           تو که قلب دوستان را به مفارقت شکست

          3- مکن تا توانی دلی خلق ریش                         و گر می کُنی می کَنی بیخ خویش

          4- ساقی به نور باده بر افروز جام ما                 مطرب بگو که کار جهان شد به کام ما

ترصیع : وقتی دو مصراع شعر قرینه به قرینه سجع متوازی باشند.

­ خرد زنده جاودانی شناس             خرد مایه شادمانی شناس

اشتقاق : وقتی دو یا چند کلمه که ریشه آنها یکی باشد یا ظاهراً ریشه آنها یکی است مانند : شعر ، شاعر، شعور، در :

لب میالای به شعری که ندارد شوری                       شاعری قدر تو داند که شعوری دارد

تصدیر(رد العجز علی الصدر) : کلمه ای که در اول بیت آمده در آخر بیت هم بیاید.

­ مانند: آدمی در عالم خاکی نمی اَید به دست               عالمی دیگر بباید ساخت و از نو آدمی

­ تکرار: وقتی یک واژه دو بار یا بیشتر در بیت به کار رود.

­ هم نظری هم خبری هم قمران را قمری             هم شکر اندر شکر اندر شکر اندر شکری

3- آرایه های معنوی :

مراعات النظیر(تناسب) : آوردن چند کلمه در یک بیت که با هم تناسب یا نوعی رابطه دارد.

­ سر من مست جمالت دل من رام خیالت            گهر دیده نثار کف دریای تو دارد

تلمیح : وقتی در بیت به داستان یا واقعه یا حدیثی اشاره کند.

­ زحسرت لب شیرین هنوز می بینم                 که لاله می دمد از خون دیده فرهاد

­ شاه ترکان سخن مدعیان می شنود                  شرمی از مظلمه خون سیاووشش باد

تضمین : زمانی که آیه ، حدیث ، مصراع یا بیتی از شاعری دیگر عیناً در اثنای کلام بیاید.

­ حافظ می گوید:     خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم          کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی

* تضاد : آوردن دو کلمه ضد هم در بیت.

­  لعل سیراب به خون تشنه لب یار من است                    وز پی دیدن او دادن جان کار من است

­ گفتی به غم بنشین یا از سر جان برخیز                        فرمان برمت جانا بنشینم و برخیزم

 * (متناقض نما paradox): به کار رفتن دو کلمه در بیت که نقیض هم باشند. یعنی وجود یکی مانع دیگری است.

­ از تهی سرشار جویبار لحظه ها جاری است.

­ هرگز حدیث حاضر غایب شنیده ای                 من در میان جمع و دلم جای دیگر است

حس آمیزی : آمیختن کار یک حس با حس دیگر.

­ خبر تلخی بود                                       ببین چه می گویم

­ از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر              یادگاری که در این گنبد دوار بماند

* ایهام : کلمه در یک جا دو معنی دهد، هدف معنی دورتر است.

                 ­چشم چپ خویشتن برآرم                  تا روی نبیندت بجز راست

­                حکایت لب شیرین کلام فرهاد است            شکنج طره لیلی مقام مجنون است

* لف ونشر: زمانی که دو یا چند لفظ بیاورند سپس آنها را معنی کنند یا توضیح دهندو یا مانند کنند .

­ روی و چشمی دارم اندر مهریار                         کاین گهر می ریزد آن زر می زند

* اغراق ( غلو و مبالغه) : زیاده روی کردن در وصف چیزی یا مدح  کسی.

           ­ شود کوه آهن چو دریای آب                 اگر بشنود نام افراسیاب

­             به زیورها بیارایند قومی خوبرویان را           تو سیمین تن چنان خوبی که زیورها بیارایی

* ارسال المثل (تمثیل – ضرب المثل): آوردن یک یا چند ضرب المثل در بیت است.

­ هر گه که دل به عشق دهی خوش دمی بود             در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست

* حسن تعلیل : آوردن دلیل یا علت غیر علمی برای امری.

­ به صدق کوش که خورشید زاید از نفست          که از دروغ سیه روی گشت صبح نخست

 

 

 

تنظيم : عيسی باقری خلیلی

 

 

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هشتم آذر 1387ساعت 19:59  توسط گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی بهشهر  |